Nước phương pháp Nhật như tôi cảm nhận.

Nhưng thế cuộc mỗi con người là con số cộng của những sự ngẫu nhiên; từ cuối những năm 80 thế kỷ trước trở đi công việc của tôi bỗng gắn bó nhiều với mối quan hệ Việt – Nhật

Vũ Khoan    Nguyên Phó Thủ tướng. Muốn thưởng thức trà đạo đúng theo kiểu Nhật thì phải vào chùa, xếp chân bằng tròn ngồi bình tĩnh hàng tiếng đồng hồ, vừa nhấp từng hụm chè, vừa thưởng ngoạn cây cỏ, hoa lá ngoài vườn. Những món quà bằng gốm tôi nhận được đều “thô mộc” rất gần với thiên nhiên. Ông Vũ Khoan nhận huân chương “Mặt trời mọc” do Chính phủ Nhật bản tặng. Một lần được các bạn Nhật thết cơm ở nhà hàng tại một con phố đông đúc, tan bữa bạn tiễn tôi ra xe đỗ ở ven đường đông nghịt xe hỗ tương nhưng họ vẫn đứng xuống lòng đường cúi rạp mình tiễn cho tới khi xe khuất núi, còn xe trên đường đều “lễ độ” lượn tránh! Tính cộng đồng của người Nhật rất cao.

Chính là những “bí quyết” căn bản tạo nên sự “thần kỳ kinh tế” của Nhật Bản? cố nhiên những điều san sớt ở trên chỉ là những cảm nhận chủ quan, rất riêng tư. Ngoài nhiều nhân tố khác, phải chăng cái “sức mạnh mềm” miêu tả trong những nét độc đáo trong bản sắc văn hóa như coi trọng thiên nhiên, hết mực cần mẫn, chu đáo tường tận, hết mình vì công việc, ý chí đanh thép và tính kỷ luật, ý thức cộng đồng, kính trên nhường dưới, ý thức học hỏi đi đôi với lòng tự trọng dân tộc.

Cũng là những ngôi nhà chọc trời, cũng là những đường cao tốc dằng dịt, cũng là những đường xe hỏa cao tốc như ở các nước công nghiệp phát triển nhất nhưng có cái gì đó vẫn rất Nhật.

Bất kỳ ở đâu hễ thấy một đám người xúm xít với nhau quanh một chiếc cờ đuôi nheo thì đó chính là du khách người Nhật.

Lúc nào cũng luôn chân luôn tay, “hì hụi” đúng với nghĩa của từ đó. Tôi không bao giờ quên một bữa tiệc, ở đó người ta bưng ra cho mỗi thực khách một chiếc thuyền làm bằng tre xinh xinh, trên đó bầy nhõn hai con cá sống tý teo, chỉ bằng ngón tay út, gắp ăn cũng thấy tiếc. Thú thiệt, từ khi vào làm việc trong ngành ngoại giao tôi không bao giờ nghĩ mình có dịp đặt chân lên đất Nhật.

Còn ý chí của họ thì cả thế giới đã chứng kiến qua trận địa chấn kèm theo sóng thần mấy năm trước. Ở các khách sạn trải qua bên cạnh phòng tắm hoa sen nhiều khi vẫn có phòng tắm dội nước! Ở các nước, người ta thường dành hàng chất lượng cao để xuất khẩu nhưng trái lại ở Nhật, hàng sinh sản để tiêu thụ trong nước bao giờ cũng tốt hơn là hàng xuất khẩu! Phải chăng đó là trình bày nữa về lòng tự tôn, tự tôn dân tộc? Đã có nhiều công trình nghiên cứu phân tách kỹ lưỡng những yếu tố làm nên “sự thần kỳ kinh tế” của nước Nhật, một quốc gia nghèo tài nguyên tự nhiên, chịu nhiều thiên tai hà khắc, từng bị xâu xé bởi các cuộc tranh hùng giữa các sứ quân, bị chiến tranh, kể cả bom nguyên tử tàn phá tan nát nhưng đã trở thành một nền kinh tế lớn mạnh và đương đại bậc nhất thế giới.

Tôi không bao giờ quên cái cảm giác ngỡ ngàng khi bên ngoài cửa sổ máy bay bỗng hiện lên núi Phú Sỹ in hình trên nền trời xanh như một chiếc nón úp đồ sộ, đỉnh và sườn núi được tủ bởi một lớp tuyết trắng pha. Hỏi ra mới biết người Nhật có thói quen: chưa xong việc trong ngày chưa về và thủ trưởng chưa về thì nhân viên cũng không về! Nhìn người Nhật làm việc, cho dù là viên chức bán hàng, tiếp viên trên phi cơ, người thu dọn vệ sinh hay tu sửa đường xá.

Một lần ngồi ở phòng đợi sân bay Charles De Gaulle (Paris) tôi lấy làm lạ thấy mấy bà già Nhật lăng líu đàm đạo chuyện gì không rõ rồi lấy máy ảnh (một vật bất ly thân của người Nhật) ra chụp. Với triết lý ấy, họ nâng niu, chăm sóc từng gốc cây, ngọn cỏ, nhánh hoa; đâu đâu cũng sạch sẽ tươm tất, cho dù đó là vệ đường, ven rừng chứ chưa nói gì tới các công viên, vườn cảnh.

Vào cửa hàng nào cũng nghe thấy tiếng “đô-mô, đô-mô” (cảm ơn, cảm ơn) và “hay, hay” (vâng, vâng) rối rít. Có nhẽ tình cảnh đất chật, người đông lại thẳng tắp phải gánh chịu những trận thiên tai kinh khủng đã un đúc nên tính cách ấy. Một bản sắc khác của người Nhật là làm việc gì, dù đơn giản nhất cũng tính chi ly, kỹ lưỡng đến từng chi tiết nhỏ nhất.

Tôi để ý thấy cái ý chí ấy được rèn đúc từ tấm bé qua hiện tượng dù trời rét tới đâu các em học sinh, kể cả ở cấp tiểu học cũng mặc quần soóc; trong cặp em nào cũng có chiếc kèn để đoàn luyện phổi! Sự lễ phép, lòng tự trọng, tính cộng đồng và truyền thống trọng tôn ti trật tự trong từng lớp là một bản sắc nữa của người Nhật.

Qua những chuyến đi và các cuộc xúc tiếp với người Nhật thuộc đủ xã hội, ngành nghề trong tôi đã đọng lại những cảm nhận sâu lắng về một số nét tiêu biểu trong bản sắc văn hóa của dân tộc này.

Nằm tản mát một cách thiên nhiên dù rằng chúng được kiến tạo vô cùng tinh tế.

Trên tàu điện cao tốc, bên cạnh nhà xí bệt bao giờ cũng có hố tiêu xổm kiểu Nhật. Chừng như người Nhật có một triết lý: không gì có thể sánh với thiên nhiên do Thượng đế tặng thưởng cho con người, do đó hãy cố công giữ giàng, tận hưởng nó. Những bảng hiệu hay quảng cáo ở Nhật rặt chữ Nhật, rất ít khi bị “Anh hóa”.

Giữa thủ đô Tokyo đông đúc ồn ào, chỉ cần rẽ vào công viên bên đường bạn sẽ rơi vào một thế giới hoàn toàn khác: một không gian lặng yên hoàn toàn, chỉ nghe tiếng chim hót, lá rơi, xa xa là cảnh chùa cổ kính, ở đó người vãn cảnh chùa im lặng vái lạy sau ba tiếng vỗ tay nhè nhẹ, tịnh không khói hương, dâng lễ. Một lần được mời sang Nhật dự hội thảo (lúc đó tôi mới chỉ là cán bộ cấp Vụ), mấy tuần trước khi phát xuất tôi đã nhận được một bản thông báo dài tới năm trang giấy chỉ riêng về chương trình đưa đón, trong đó ghi rõ ra trường bay Nội bài ai ở Đại sứ quán Nhật sẽ tiễn, lên tàu bay ai là đội trưởng tiếp viên, trong khi bay sẽ ăn uống thế nào, khi tàu bay hạ cánh ai sẽ đón, ai làm thủ tục nhập cảnh, ai lo hành lý, ô-tô loại gì, đỗ ở chỗ nào, ông lái xe tên gì, tới nơi họp bao xa, dọc đường nghỉ ở đâu.

Khác với các khu vườn cảnh ở châu Âu và cả ở Trung Quốc được sắp xếp, tỉa tót theo các hình khối chuẩn, trong vườn cảnh của Nhật, các bụi cây, tảng đá, khe suối.

Cách thưởng ngoạn thiên nhiên của người Nhật cũng rất đặc biệt: mùa hoa anh đào về, từng gia đình hay nhóm bạn bè ngồi dưới gốc cây nhắm rượu sake ngắm hoa hàng tiếng đồng hồ và dĩ nhiên không một ai bẻ hoa, vặt cành. Sau khi thưởng ngoạn xong, không một cọng rác nào sót lại.

Phong cảnh thiên nhiên kỳ thú lay chạnh lòng người đành rằng nhưng điều in dấu ấn đậm nhất trong lòng tôi lại là thái độ sùng kính thiên nhiên của người Nhật. Tôi cảm nhận rất rõ điều này khi quan sát các cuộc lễ hội dân gian hay thi đấu thể thao, ở đó mọi người luôn tỏ ra hết mình một cách rất “nghiêm túc”. Mấy cái thùng rác! Lúc đầu tôi rất ngạc nhiên nhưng rồi tôi chợt hiểu ra rằng, họ thấy điều gì đó hay hay ở cái thùng rác “Tây” bèn chụp lại, biết đâu khi về có thể vận dụng được chăng? Ở trình độ phát triển cao như vậy, ảnh hưởng văn hóa phương Tây mạnh như vậy nhưng xã hội Nhật vẫn giữ được bản sắc văn hóa đậm đặc của mình.

Trong khi phát triển quan hệ hợp tác với Nhật Bản trộm nghĩ cũng nên tìm hiểu những bản sắc văn hóa của dân tộc này để dễ bề giao tế, làm ăn, song song học tập những điều hay, lẽ phải ngõ hầu dựng xây đất nước mình văn minh, đương đại.

(Ở đó ông tài xế đưa cho tôi một gói thức ăn đóng gói tươm tất, bao gồm cả gia vị, khăn lau). Sang thăm Nhật lần đầu, tất nhiên điều gây ấn tượng mạnh nhất là vẻ đẹp tuyệt diệu của cảnh quan thiên nhiên tại đây. Có thể tưởng tượng việc nhỏ đã vậy thì những chuyện lớn còn được tính, chuẩn bị kỹ lưỡng tới chừng nào? Chẳng vậy mà năm 2007, khi tôi được Chính phủ Nhật bản tặng huân chương “Mặt trời mọc” vì những đóng góp vào mối quan hệ cộng tác Nhật – Việt, bạn đã gửi cho tôi không biết bao nhiêu tư liệu, lược đồ, đĩa ghi hình hướng dẫn chi ly cách ăn cách mặc, cách đi cách đứng, cách chào, cách nhận huân chương từ tay Nhật Hoàng.

Tuy đã trở nên một trong những nền kinh tế hùng mạnh nhất thế giới nhưng mỗi người Nhật vẫn cố công tìm học những cái mới, cái hay.

Tương tự như vậy, tôi thật sự sững sờ khi ngắm những chùm hoa trắng hồng ranh ma khoe sắc trên những rặng anh đào chạy dài hàng cây số bên bờ hào Hoàng Thành, khi thấy tận mắt những cánh rừng vô tận phủ lá đỏ rực ở Cố đô Kyoto.

Nhiều đồ dùng bình thường của họ cũng rất gần gũi với thiên nhiên: bát đĩa ăn phổ biến làm bằng gỗ, những chiếc chén trà trắng phau hay phơn phớt màu xanh, màu hồng thanh thản, chứ không tô vẽ lòe loẹt, những chiếc lọ gốm sần sùi tự nhiên. Điều này rất khác với văn hóa ẩm thực của Trung Quốc: các món ăn được chế biến tinh tướng tới mức chẳng thể nhận ra chất liệu gốc.

, Khác hẳn với đồ gốm sứ Trung Quốc được điểm trang cầu kỳ. Bất kỳ ở đâu cũng không thấy cảnh chen lấn, ngay ở các ga Xen-ka-xen (tầu cao tốc) người đông nhộn nhịp, ai cũng hấp tấp nhưng mọi người đều tự giác xếp hàng răm rắp đúng theo vệt kẻ chỉ chỗ cửa tầu mở (thật hích thấy cửa toa bao giờ cũng dừng đúng khít chỗ kẻ vạch, không chệch một ly cho dù đó là tầu cao tốc chạy với tốc độ nhanh nhất thế giới!).

Khỏi phải nói, nhờ thực chất cầu toàn, chi li kĩ càng ấy mà bất kỳ sản phẩm nào “Made in Japan”, cho dù chỉ là những vật dụng giản đơn hàng ngày cũng đều hoàn hảo tới mức không thể hoàn hảo hơn! Sự cần cù, ý chí mạnh mẽ và tính kỷ luật tự giác của người Nhật thật ấn tượng.

Về văn hóa ẩm thực, người Nhật thường ăn các món tươi sống có nhẽ cũng với triết lý trên: hãy tận hưởng những thứ thiên nhiên tặng thưởng như chúng vốn có, không cần chế biến cầu kỳ, chỉ cần bày biện, sắp đặt món ăn sao cho gần gụi với thiên nhiên. Người Nhật “làm ra làm” đành rằng, họ còn “chơi ra chơi” nữa. Trong chính trường cũng như trên thương trường, các vị trưởng lão có vị trí đặc biệt được mọi người khôn xiết trọng vọng, răm rắp tuân theo.

Vì lẽ đó tôi đã có dịp sang Nhật không biết bao lăm lần. Đều được quy định rất kĩ càng). Trong giao du người Nhật luôn cúi mình kính cẩn (về cách cúi mình thế nào, bao lăm độ, tay khép ra sao.

Sang Tokyo, vào buổi tối tôi thấy các công sở và hội sở các công ty đèn vẫn sáng trưng mặc dù giờ làm việc đã chấm dứt từ lâu. Ai cũng biết, một trong những yếu tố tạo nên nước Nhật hiện đại là ngay từ thời Minh Trị đã mở cửa ra thế giới bên ngoài, kết nạp tinh hoa của nền văn minh phương Tây. Hễ sơ sểnh một tí thôi là họ ra sức xin lỗi.